و امّا بيان اتقان و محكم كارى افلاك تسعه و شرح و نضد « 1 » و ترتيب آنها و چگونگى دوران و حركات آسمان‌ها ، خارج از حوصلهء اين مختصر است ، و اقلاّ از براى شرح چگونگى اتقان و نظام افلاك و كيفيّت ترتّب و نضد آنها بر روى هم ، شرح تذكرهء افلاطون ثانى ، فخر العلماء ، علاّمهء طوسى - عليه الرحمه - و شرح چغمينى « 2 » و مطالعهء علم هيئت ضرور است ، بلكه اگر كسى سالهاى بسيار و اوقات بىشمار در علم هيئت و تشريح افلاك ، ممارست و مواظبت نكند و در كتب رياضى از مقولهء اكرات و علم ابعاد و اجرام و علم سماء و ساير كتب مشهورهء مدوّنه در علم هيئت ، چون فارسى هيئت و تشريح الافلاك شيخ الاجل ، شيخ بهائى - عليه الرحمة - مطالعه نكند و در پيش استادان اين فن كار نكند ، از عجايب و بدايع سماوات و از محكم كارى صنع خداوند رفيع الدّرجات ، نابينا ، و در معرفت خداوند ، قاصر و عاجز است ، و البته نمىتواند كه اتقان صنع و متانت كار و اشتمال خلق آسمان و زمين بر مصالح او حكم إلى غير النهايه چه معنى دارد ، و از اين جهت است كه حكما فرموده‌اند : « من لم يعرف الهيئة و التشريح فهو عنّين [ 1 ] في معرفة اللّه » . يعنى : كسى كه نشناسد علم هيئت افلاك را و علم تشريح در عروق بدن آدمى را ، پس آن كس نامرد است در شناسايى خود و عروس معرفت به حبالهء تمتّع او در نيامده . و به جهت اين است كه افلاطون ، الهى يونانى ، در اكثر اوقات مىفرمود : « من لم يعلم الخويطرايث « 3 » فلا يحضر دارنا » . يعنى : كسى كه دانا نيست به علم رياضى و هيئت كرهء زمين و آسمان ، پس بايد به درس ما حاضر نشود ، زيرا كه هنوز خام است و در معرفة اللّه ناقص است ، و آدم ناقص ، قابل تعليم و تعلّم نيست و داخل كاملين

--> [ 1 ] در ى : « انيّن » آمده ، كه معنى مناسب مقام براى آن يافت نشد . ( انين به معنى ناله و آواز سوزناك است . ) در حالى كه « عنيّن » به معنى ناتوان در امر آميزش معنى مناسب عبارت است ، همان گونه كه معنى مؤلف نيز مؤيد آن است ، ( 1 ) نظم داشتن و در صفّ و رديف بودن . ( 2 ) ى ، ع : چقمينى . ( 3 ) ع : رياضيات .